A kvartaði var yfir synjun dómsmálaráðuneytisins á beiðni um gjafsókn í tengslum við kröfu um greiðslu skaðabóta gagnvart íslenska ríkinu og Sjúkratryggingum vegna slyss sem A varð fyrir, en A hugðist til að byrja með ætla að afla matsgerðar dómkvaddra matsmanna.
Taldi umboðsmaður ekki ástæðu til þess að gera athugasemdir við þá afstöðu gjafsóknarnefndar sem birtist í umsögn hennar til ráðuneytisins að mæla ekki með gjafsókn á þeim grundvelli að ekki hefðu verið lögð fram gögn sem sýndu fram á að afleiðingar af slysi sem A lenti í væru aðrar og meiri en metnar hefði verið samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð. Taldi umboðsmaður því að fullnægjandi grundvöllur hefði verið lagður að ákvörðun dómsmálaráðuneytisins um synjun gjafsóknar.
Umboðsmaður lauk málinu með bréfi 26. júní 2026.
Um kvörtun
Vísað er til kvörtunar A 17. desember 2025 yfir synjun dómsmálaráðuneytisins 22. október sl. á beiðni um gjafsókn í máli sem hún hugðist höfða gegn Sjúkratryggingum Íslands þar sem til stóð að krefjast skaðabóta vegna sjúklingatryggingaratburðar sem hún varð fyrir [...] 2021 við [...] eftir liðskiptaaðgerð á Landspítala. Jafnframt var óskað eftir að gjafsókn næði til öflunar matsgerðar. Í því sambandi hefði A lagt fram beiðni til Héraðsdóms Reykjavíkur um dómkvaðningu matsmanna en fallið frá henni í kjölfar synjunar á gjafsóknarbeiðninni. Í umsögn gjafsóknarnefndar kom fram að ekki hefðu verið lögð fram nein læknisfræðileg gögn eða matsgerð sem sýndu að afleiðingar þess sjúklingatryggingaratburðar, sem A hugðist krefjast frekari bóta vegna, væru aðrar og meiri en þegar hefðu verið metnar samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð sem Sjúkratryggingar öfluðu í aðdraganda ákvörðunar stofnunarinnar um greiðslu bóta á grundvelli laga nr. 111/2000, um sjúklingatryggingu. Var það því álit nefndarinnar að ekki hefði verið sýnt fram á að nægilegt tilefni væri til málsóknar í skilningi 1. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.
Í kvörtuninni eru einkum gerðar athugasemdir við það að A hafi hvorki verið veittur kostur á að tjá sig um umsögn gjafsóknarnefndar áður en tekin var ákvörðun í málinu né leggja fram frekari gögn í tengslum við þau atriði sem nefndin taldi skorta á. Þá hafi dómsmálaráðuneytið ekki tekið sjálfstæða afstöðu til umsagnarinnar heldur gert hana að sinni án frekari athugunar. Loks er því haldið fram að synjunin brjóti í bága við fyrirmæli 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár um að tryggja skuli rétt til aðgangs að dómstólum og þá í sambandi við þær skyldur sem hvíla á íslenska ríkinu, og þá jafnframt á grundvelli alþjóðlegra skuldbindinga sem hafa verið lögfestar, um að tryggja fötluðum slíkan aðgang. Kvörtuninni fylgdi afrit gjafsóknarbeiðni A og flest þeirra gagna sem höfðu fylgt beiðninni, þ. á m. afrit fyrrgreindrar beiðni um dómkvaðningu matsmanna og matsgerðar læknis sem ákvörðun Sjúkratrygginga byggðist á.
Skilyrði gjafsóknar
Um skilyrði gjafsóknar er fjallað í 1. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991. Í upphafi málsgreinarinnar er kveðið á um það almenna skilyrði að gjafsókn verði aðeins veitt gefi málstaður umsækjanda „nægilegt tilefni“ til málshöfðunar eða málsvarnar. Fjallað er nánar um þau sjónarmið sem líta skal til við mat á tilefni til veitingar gjafsóknar fyrir héraðsdómi í 4. gr. a reglugerðar nr. 45/2008, um skilyrði gjafsóknar og starfshætti gjafsóknarnefndar, sem ráðherra hefur sett með stoð í 2. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt henni skal við mat á því hvort nægilegt tilefni sé til málsóknar meðal annars hafa hliðsjón af því hvort málsefnið sé nægilega skýrt og að málsókn sé nauðsynleg og tímabær, þ.m.t. hvort málatilbúnaður sé nægilega skýr þannig að ætla megi að málið sé tækt til efnismeðferðar, leitast hafi verið við að leysa málið utan réttar og gagnaöflun utan réttar sé lokið og málshöfðun sé nauðsynleg og tímabær, sbr. 1. tölulið. Samkvæmt 2. tölulið sömu greinar skal hafa til viðmiðunar hvort málsefnið sé þannig að nokkrar líkur séu á því að málið vinnist fyrir dómi.
Athugun umboðsmanns
Mat gjafsóknarnefndar, að ekki hefði verið sýnt fram á nægilegt tilefni til málshöfðunar í skilningi 1. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991, og ákvörðun dómsmálaráðuneytisins í framhaldinu byggðist líkt og áður greinir, á því að umsókn A um gjafsókn fylgdu ekki nein læknisfræðileg gögn eða matsgerð sem sýndu að afleiðingar þess sjúklingatryggingaratburðar sem um ræddi hefðu verið aðrar og meiri en þegar hefðu verið metnar samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð sem Sjúkratryggingar öfluðu en á grundvelli hennar voru greiddar bætur líkt og að framan greinir.
Í þessu sambandi bendi ég á að þar sem löggjafinn hefur falið stjórnvöldum mat á tilteknum atriðum beinist athugun umboðsmanns fyrst og fremst að því að kanna hvort stjórnvald hafi lagt fullnægjandi grundvöll að máli, hvort það hafi byggt mat sitt á málefnalegum sjónarmiðum og dregið forsvaranlegar ályktanir af gögnum málsins, auk þess að það hafi gætt að réttum málsmeðferðarreglum að öðru leyti. Í slíkum tilvikum felur athugun umboðsmanns ekki í sér að lagt sé nýtt eða sjálfstætt mat á málið.
Að þessu gættu og eftir að hafa kynnt mér kvörtunina og þau gögn sem henni fylgdu tel ég ekki að frekari athugun mín á málinu muni leiða til þess að forsendur séu til að gera athugasemdir við ákvörðun ráðuneytisins. Hef ég þá í huga áðurrakin atriði sem horfa skal til við mat á því hvort tilefni sé til málsóknar í 4. gr. a. reglugerðar nr. 45/2008 og að fyrir nefndinni lá að taka afstöðu til þess hvort veita ætti gjafsókn í því skyni að afla matsgerðar dómkvaddra matsmanna til að meta hvort að afleiðingar slyssins væru frekari og meiri en áður hefðu verið metnar. Tel ég því hvorki ástæðu til að gera athugasemdir við mat nefndarinnar á því atriði né að hún hafi ekki talið efni til að afla frekari gagna og hef ég þá í huga þau sjónarmið og gögn sem beiðnin um dómkvaðningu matsmanns svo og gjafsóknarbeiðnin voru studd við. Þá fæ ég ekki séð að synjun ráðuneytisins í þessu tiltekna máli hafi farið í bága við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár enda fæ ég ekki séð að það skilyrði 1. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991 um að gjafsókn verði aðeins veitt ef nægilegt tilefni er til málsóknar fari í bága við umrædda grein stjórnarskrárinnar.
Að öðru leyti tel ég að málsmeðferð ráðuneytisins hafi ekki verið í andstöðu við lög. Ég bendi á að A getur sótt að nýju um gjafsókn að fengnum frekari gögnum, ef hún telur ástæðu til. Með því hef ég þó enga afstöðu tekið til þess hvort tilefni sé til að fara slíka leið eða hver niðurstaða ráðuneytisins væri ef sú leið yrði farin.
Niðurstaða
Með vísan til þess sem að framan er rakið lýk ég athugun minni á kvörtun þinni, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 85/1997.