Umboðsmaður tók aðkomu Matvælastofnunar að málum er lúta að mögulegri slæmri meðferð dýra til athugunar að eigin frumkvæði í kjölfar umfjöllunar í fjölmiðlum um meðferð á svonefndum blóðmerum.
Með vísan til skýringa Matvælastofnunar til umboðsmanns og einkum þess að stofnunin hefur með höndum sérfræðilegt mat, sem umboðsmaður er almennt ekki í aðstöðu til að taka til endurskoðunar, ákvað umboðsmaður að láta athugun sinni lokið.
Umboðsmaður tók þó fram að eftir því, sem tilefni væri til, yrðu áfram hafðar gætur á stjórnsýslu á sviði dýravelferðar og atriði þar að lútandi eftir atvikum tekin til athugunar að nýju ef þörf væri á.
Umboðsmaður lauk málinu með bréfi 27. febrúar 2025.
I
Hér með tilkynnist að umboðsmaður Alþingis hefur lokið athugun sinni á aðkomu Matvælastofnunar að málum er lúta að mögulegri slæmri meðferð dýra. Athugunin var sprottin af fjölmiðlaumfjöllun um meðferð svonefndra blóðmera og viðbrögðum Matvælastofnunar við upplýsingum um hana.
Í upphafi athugunarinnar var Matvælastofnun ritað bréf 15. apríl sl. þar sem þess var óskað að upplýst yrði um fyrirkomulag eftirlits með blóðmerahaldi, umfang þess og skipulag, samanborið við annað eftirlit stofnunarinnar. Þá var þess óskað að gerð yrði grein fyrir því mati sem fram færi þegar ákvörðun væri tekin um hvort viðurlögum væri beitt. Enn fremur var óskað upplýsinga um tilfelli þar sem viðurlögum hafði verið beitt. Að endingu var óskað skýringa og upplýsinga um hvenær Matvælastofnun kærði háttsemi til lögreglu og um tilgreind atriði í því sambandi.
Svar Matvælastofnunar barst 13. maí sl. Í svarinu er með ítarlegum hætti gerð grein fyrir eftirliti með blóðmerahaldi og eftirliti með búfénaði almennt. Um það atriði segir meðal annars að reglubundið eftirlit ráðist af áhættumati stofnunarinnar. Hins vegar hafi eftirlit með blóðmerahaldi þó einnig verið tíðara á ákveðnu tímabili án þess að það hafi gefið tilefni til að auka eftirlit til frambúðar. Að því sögðu sé öllum frávikum fylgt eftir. Þá segir jafnframt að eftirliti með blóðtöku úr hryssum hafi verið forgangsraðað hjá stofnuninni undanfarin ár og í kjölfar gildistöku gildandi verklagsreglna hafi orðið breyting til batnaðar.
Að því er varðar þann þátt fyrirspurnar umboðsmanns, sem laut að beitingu viðurlaga og mati á því hvort til slíks kemur, segir í svari stofnunarinnar að um viðbrögð í kjölfar eftirlits hennar gildi verklagsreglur og aðrar leiðbeiningar. Fram kemur að ef til greina komi að viðurlögum eða þvingungaraðgerðum verði beitt sé kallað saman teymi þriggja eða eftir atvikum fleiri sérfræðinga, þ.e. jafnan héraðsdýralæknis, viðkomandi sérgreinadýralæknis og lögfræðings, og meti teymið hvert mál út frá reiknilíkani, sem taki tillit til alvarleika, ítrekunar, ásetnings, samstarfsvilja hins brotlega og þess hvort brot hafi staðið lengi yfir. Þá er jafnframt lýst þeim viðmiðum sem stofnunin gengur út frá þegar metið er hvort mál verði kært til lögreglu en þau ráðast meðal annars af mati samkvæmt áðurlýstu reiknilíkani og því hvernig mál horfir við getu stofnunarinnar til að upplýsa málsatvik. Framangetið teymi sérfræðinga stofnunarinnar taki ákvörðun um kæru. Svari Matvælastofnunar fylgdi tölfræði um beitingu stjórnsýsluviðurlaga, sundurgreind eftir árum, dýrategundum og upphæð stjórnvaldssekta. Þá fylgdu upplýsingar um hve mörg mál hefðu verið kærð til lögreglu undanfarin tvö ár.
Að endingu er í bréfi stofnunarinnar lýst rannsókn hennar á nokkrum tilgreindum atvikum í tengslum við blóðtöku. Af lýsingunni verður ekki annað ráðið en að fram hafi farið sérfræðilegt mat dýralækna sem hafi meðal annars tekið til þess hvort atvik yllu dýrum minni háttar óþægindum eða þjáningum og, ef svo var, hve lengi þær stóðu yfir. Þá sýndist matið jafnframt taka mið af skapgerð dýrategunda, eftir atvikum deyfingu þeirra og um hvaða líkamshluta dýrs var að ræða í tilfellum þar sem talið var að dýr upplifði óþægindi eða sársauka.
II
Með lögum nr. 30/2018, um Matvælastofnun, hefur stofnuninni verið falið það verkefni að fara með stjórnsýslu og eftirlit á sviði dýraheilbrigðis og dýravelferðar, sbr. a-lið 2. gr. laganna. Það skipulag stofnunarinnar sem mælt er fyrir um í 3. gr. laganna ber þess merki að stofnunin fer með sérfræðileg málefni er lúta að velferð og heilbrigði dýra. Í því sambandi má nefna að sérstaklega er mælt fyrir um að menntaður dýralæknir, sem nefnist yfirdýralæknir, fari fyrir sérstöku sviði stofnunarinnar sem fari með málefni dýrasjúkdóma og varna gegn þeim og dýravelferðar, sbr. 2. mgr. 3. gr. laganna, og þá fari menn með sömu menntun fyrir umdæmisstofum stofnunarinnar og sinni lögbundnum verkefnum héraðsdýralækna, sbr. 3. mgr. sömu greinar.
Þau atriði sem umboðsmaður hefur haft til skoðunar í athugun þessari varða meðal annars töku matskenndra ákvarðana af hálfu Matvælastofnunar, til dæmis um hvernig eftirliti skuli sinnt og hvernig brugðist skuli við þegar út af bregður, sbr. til hliðsjónar það mat sem Matvælastofnun er falið með 7. mgr. 45. gr. laga nr. 55/2013, um velferð dýra, um það hvort brot telst meiri háttar og skuli vísað til lögreglu. Við slíkar aðstæður hafa stjórnvöld ákveðið svigrúm til mats en ber þó eftir sem áður að gæta að skráðum og óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins.
Í samræmi við það hlutverk sem umboðsmanni Alþingis er falið samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 85/1997, um umboðsmann Alþingis, hefur athugun þessi beinst að því hvort málsmeðferð og starfshættir Matvælastofnunar á umræddu sviði hafi verið í samræmi við lög. Hefur athugunin þannig einkum beinst að því að kanna hvort stofnunin hafi starfað í samræmi við lögbundið hlutverk sitt og hvort hún hafi, í þeim tilvikum þar sem henni er falið mat, byggt það á fullnægjandi upplýsingum. Einnig hvort þær ályktanir sem dregnar eru af upplýsingunum séu bersýnilega óforsvaranlegar. Það getur hins vegar ekki falist í hlutverki umboðsmanns við þessar aðstæður að leggja eigið mat til grundvallar í stað mats viðkomandi stofnunar. Á þetta ekki síst við þegar mat stjórnvalds byggist á mjög sérfræðilegum sjónarmiðum, til að mynda dýralæknisfræðilegum, en þegar svo ber undir hefur umboðsmaður almennt ekki forsendur til að endurskoða slíkt sérfræðilegt mat.
Ástæða þess að framangreint er rakið er sú að eftir að hafa kynnt mér skýringar Matvælastofnunar og hjálögð fylgigögn er ljóst að mat stofnunarinnar á viðbrögðum við því þegar út af bregður í eftirlitsskyldri starfsemi er af sérfræðilegum toga eins og yfirferðin hér að framan ber skýrlega með sér. Lýtur það þannig að mörgum ólíkum þáttum á sérfræðisviði dýralækna og hafa menn með slíka menntun matið með höndum að stórum hluta. Af þeim sökum, og með vísan til þess sem að framan er rakið um stöðu umboðsmanns við eftirlit með stjórnvöldum og þá ekki síst þegar um sérfræðileg verkefni þeirra er að ræða, tel ég mig ekki hafa forsendur til að gera athugasemdir við starfshætti stofnunarinnar og hvernig hún framkvæmir mat á þeim atriðum sem til athugunar voru í málinu. Þar að auki tel ég ekki tilefni til að gera athugasemd við fyrirkomulag eftirlits stofnunarinnar að öðru leyti enda verður ekki betur séð en að ákvörðun um það sé reist á málefnalegum sjónarmiðum um eftirlitsþörf en þar að auki liggur þeirri ákvörðun til grundvallar mat sérfræðinga sem ég hef ekki forsendur til að endurskoða. Að endingu verður ekki betur séð en að stofnunin hafi haft undir höndum nauðsynleg gögn til að sinna lögbundnu hlutverki sínu í framanlýstum tilfellum.
III
Með vísan til alls framangreinds er athugun minni á framanlýstum þáttum í stjórnsýslu Matvælastofnunar lokið. Ég tek þó fram að umboðsmaður mun áfram fylgjast með því hvernig stjórnsýslu á sviði dýravelferðar, þar með talið er lýtur að blóðmerum, er háttað eftir því sem tilefni er til og eftir atvikum taka atriði þar að lútandi til athugunar að nýju ef þörf er á.